METROLOGIYA TO‘G‘RISIDAGI ASOSIY TUSHUNCHALAR

Metrologik faoliyatni amalga oshirishda qaysi asosiy tushunchalar qo‘llanadi?

Metrologik faoliyatni boshqarishni kim va qanday amalga oshiradi?

O‘zbekiston Respublikasi metrologiya xizmatining tuzilishi qanday?

Davlat metrologik tekshiruv va nazoratdan nimalar o‘tkaziladi?

Davlat metrologik tekshiruv va nazorati qaysi faoliyat sohalariga tarqaladi?

Davlat metrologik tekshiruv va nazoratning qanday turlari mavjud?

O‘lchash vositalari turini tasdiqlash nima?

O‘lchash vositalarini qiyoslash va kalibrlash o‘rtasida qanday farq bor?

Majburiy qiyoslovdan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan o‘lchash vositalari qanday hujjatda aks ettirilgan?

“O’zbekiston milliy metrologiya instituti” DK qanday tashkilot?

“O’zMMI” DKda qaysi o‘lchash vositalarini qiyoslash mumkin?

“O’zMMI” DKga o‘lchash vositalarini qiyoslashga taqdim etish tartibi qanday?

Metrologiya sohasidagi ish va xizmatlar xaqi qanday to‘lanadi?

Metrologik faoliyatni amalga oshirishda qaysi asosiy tushunchalar qo‘llanadi?

Metrologik faoliyatda qo‘llanadigan tushunchalar O‘zR “Metrologiya to‘g‘risida”gi Qonunining 2 moddasi bilan belgilangan:
«metrologiya» -o‘lchovlar, ularning yagona birlikda bo‘lishini ta’minlash usullari va vositalari hamda talab qilinadigan aniqlikka erishish xaqidagi fan;
«yagona o‘lchov birililigi» – o‘lchovlarning natijalari qonunlashtirilgan birlikda aks ettirilgan va xatoliklari berilgan ehtimollikda ma’lum bo‘lgan o‘lchov holati;
«o‘lchov vositasi» – o‘lchovlar uchun foydalaniladigan va normallangan metrologik xususiyatga ega bo‘lgan texnika vositasi;
«birlik etaloni» – fizik o‘lcham birligini boshqa o‘lchov vositalariga o‘tkazish maqsadida uni qayta hosil qilish va saqlash uchun mo‘ljallangan o‘lchov vositasi;
«davlat etaloni» – vakolat berilgan milliy organning arori bilan O‘zbekiston Respublikasi xududida o‘lchov birligi o‘lchami sifatida e’tirof etilgan etalon;
«metrologik xizmati» – davlat organlari va yuridik shaxslarning metrologiya xizmatlari tarmog‘i hamda ularning o‘lchovlar yagona birlikda bo‘lishini ta’minlashga qaratilgan faoliyati;
«davlat metrologiya nazorati» – metrologiya qoidalariga rioya etilishini tekshirish maqsadida davlat metrologiya xizmati organlari amalga oshiradigan faoliyat;
«o‘lchov vositalarini tekshiruvdan o‘tkazish» -o‘lchov vositalarining belgilab qo‘yilgan texnik talablarga muvofiqligini aniqlash va tasdiqlash maqsadida davlat metrologiya xizmati organlari (vakolat berilgan boshqa organlar, tashkilotlar) tomonidan bajariladigan operatsiyalar majmui;
«o‘lchov vositalarini kalibrlash» – metrologik jihatlarning xaqiqiy qiymatlarini va o‘lchov birliklarining qo‘llashga yaroqliligini aniqlash hamda tasdiqlash maqsadida kalibrlash laboratoriyasi bajaradigan operatsiyalar majmui;
o‘lchov vositalarini metrologik attestatsiya qilish ” – yagona namunalarda ishlab chiqariladigan (yoki O‘zbekiston hududiga yagona namunalarda olib kiriladigan) o‘lchov vositalarining xossalarini sinchiklab tadqiq etish asosida ular qo‘llanish uchun haqqoniy ekanligining metrologiya xizmati tomonidan e’tirof etilishi;
metrologiya xizmatlari, markazlari, laboratoriyalarini akkreditatsiya qilish” – o‘lchovlarning yagona birligini ta’minlash ishlarini akkreditatsiya qilishni belgilangan sohada o‘tkazishga metrologiya xizmatlari, markazlari, laboratoriyalarining vakolatli ekanligining rasmiy e’tirof etilishi;
o‘lchov vositalarini kalibrlash xuquqiga ega bo‘lishi uchun yuridik shaxslar metrologiya xizmatini akkreditatsiya qilish” – yuridik shaxslar metrologiya xizmatining belgilangan sohada o‘lchov vositalarini kalibrlashdan o‘tkazishga vakolatli ekanligining rasmiy e’tirof etilishi;
«o‘lchovlarning bajarilish uslubiyotlarini metrologik attestatsiya qilish» – o‘lchovlarni bajarish uslubiyotining unga qo‘yilgan metrologiya talablariga mosligini baholash hamda tasdiqlash maqsadida tadqiqot o‘tkazish;
«o‘lchovlarning bajarilish uslubiyoti» – operatsiyalar va qoidalar majmui bo‘lib, ularning bajarilishi xatolari ma’lum bo‘lgan o‘lchov natijalari olishni ta’minlaydi.
Metrologiya sohasidagi atama va ta’riflar to‘g‘risidagi to‘liqro axbortni O‘zbekiston Respublikasining O’zDSt 8.010.1:2002, O’zDSt 8.010.2:2003, O’zDSt 8.010.3:2004 va O’zDSt 8.010.4:2002 davlat standartlarini tanishgan holda olish mumkin.

Metrologik faoliyatni boshqarishni kim va qanday amalga oshiradi?

Metrologiyaga oid faoliyatni davlat tomonidan boshqarishni metrologiya bo‘yicha milliy organ – O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi amalga oshiradi.
«O‘zstandart» agentstligi vakolatiga:
metrologiya sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish, metrologiyaga oid faoliyatni mintaqalararo va tarmoqlararo muvofiqlashtirish; milliy etalonlarni yaratish, tasdiqlash, saqlash va qo‘llab-quvvatlash hamda ularning xalqaro darajada solishtirishni ta’minlash qoidalarini belgilash;;
o‘lchov vositalari, usullari va natijalariga qo‘yiladigan umumiy metrologik talablarni aniqlash;
davlat metrologiya tekshiruvi va nazoratini amalga oshirish;
metrologiya masalalri bo‘yicha normativ hujjatlarni, shu jumladan davlatning boshqa boshqaruv organlari bilan xamkorlikda O‘zbekiston Respublikasining butun hududida majburiy kuchga ega bo‘lgan normativ hujjatlarni qabul qilish; metrologiya sohasida ilmiy va muhandis-texnik kadrlar tayyorlash; O‘zbekiston Respublikasining metrologiya sohasidagi xalqaro shartnomalariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish;
metrologiya masalalari bo‘yicha xalqaro tashkilotlar faoliyatida qatnashish kiradi;
O‘zbekiston Respublikasining o‘lchovlarning yagona birlikda bo‘lishini ta’minlash tizimi faoliyat olib borishi va rivojlanishini hamda uning xalqaro o‘lchov tizimi va boshqa mamlakatlarning o‘lchovlar tizimlari bilan uyg‘unlashuvini ta’minlash;
iste’molchilar xuquqlarini, fuqarolarning sog‘lig‘i va xavfsizligi, atrof muhitni hamda davlat manfaatlarini noto‘g‘ri o‘lchov natijalarining salbiy oqibatlaridan muhofaza qilishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish.

O‘zbekiston Respublikasi metrologiya xizmatining tuzilishi qanday?

O‘zbekiston Respublikasi metrologiya xizmati davlat metrologiya xizmatidan va yuridik shaxslarning metrologiya xizmatlaridan tarkib topadi..
«O‘zstandart»agentligi boshchilik qiladigan davlat metrologiya xizmatiga Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridagi davlat metrologiya xizmati organlari kiradi.
Davlat metrologiya xizmati organlari davlat metrologiya tekshiruvi va nazoratini, shuningdek faoliyatning boshqa turlarini amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq amalga lshiradi.Yuridik shaxslarning metrologiya xizmatlari zarurat bo‘lgan hollarda o‘lchovlarning yagona birligini ta’minlash bo‘yicha ishlarni bajarish va metrologiya nazoratini amalga oshirish uchun tuziladi. Yuridik shaxslar metrologiya xizmatlarining huquq va burchlari davlat metrologiya xizmati organlari bilan kelishib olingan nizomlar bilan belgilanadi.
Davlat metrologik tekshiruv va nazoratdan nimalar o‘tkaziladi?
Quyidagilar davlat metrologik tekshiruv va nazorati obyektlari hisoblanadi:
etalonlar;
o‘lchov vositalari;
moddalar va materiallar tarkibi hamda xossalarining standart namunalari;
axborot-o‘lchov tizimlari;
o‘lchovlarni bajarish uslibiyatlari;
metrologiya normalari va qoidalarida nazarda tutilgan o‘zga obyektlar.

Davlat metrologik tekshiruv va nazorati qaysi faoliyat sohalariga tarqatiladi?

Davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati:
sog‘liqni saqlash, veterinariya, atrof-muhitni muhofaza qilish;
moddiy boyliklarni va energetika resurslarini hisobga olish;
savdo-tijorat, bojxona, pochta va soliq operatsiyalarini o‘tkazish, telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatish;
zaharli, yengil alangalanuvchan, portlovchi va radioaktiv moddalarni saqlash, tashish hamda yo‘q qilib tashlash;
davlat mudofaasini ta’minlash;
mehnat xavfsizligini va transport harakati xavfsizligini ta’minlash;
sertifikatlanadigan mahsulotning xavfsizligi va sifatini aniqlash;
geodezik va gidrometeorologik ishlar;
o‘lchov vositalarini davlat sinovidan, tekshiruvdan, kalibrlashdan, ta’mirlash va metrologik attestatsiyadan o‘tkazish;
foydali qazilmalarni qazib olish;
milliy va xalqaro sport rekordlarini ro‘yxatga olishga nisbatan tatbiq etiladi.
O‘zbekiston Respublikasining normativ hujjatlariga binoan davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati faoliyatning o‘zga doiralariga nisbatan ham tatbiq etilishi mumkin.

Davlat metrologik tekshiruv va nazoratning qanday turlari mavjud?

Davlat metrologiya tekshiruvi quyidagi tarzda amalga oshiriladi:
o‘lchov vositalarining turlarini sinash va tasdiqlash;
o‘lchov vositalarini hamda o‘lchovlarning bajarilish uslubiyotlarini metrologik attestatsiya qilish; o‘lchov vositalarini, shu jumladan, etalonlarni tekshiruvdan o‘tkazish, kalibrlash;
o‘lchov vositalarini hamda o‘lchovlarning bajarilish uslubiyotlarini sinash, tekshiruvdan o‘tkazish, metrologik attestatsiya qilish, o‘lchov vositalarini va metrologiya faoliyatning boshqa muayyan turlarini kalibrlash huquqiga ega bo‘lishi uchun metrologiya xizmatlari, markazlari, laboratoriyalarini akkreditatsiya qilish;
yuridik va jismoniy shaxslarning o‘lchov vositalarini tayyorlash, realizatsiya qilish, ularning ijarasi bilan shug‘ullanishga doir faoliyati litsenziyalanayotganda mazkur shaxslarning belgilangan metrologiya normalari va qoidalariga rioya etishlarini baholash hamda tasdiqlash;
o‘lchovlarning bajarilish sifatini va metrologiya faoliyatining boshqa turlarini baholash.
Davlat metrologiya nazorati:
o‘lchov vositalarini tayyorlash, ta’mirlash, ularning ijarasi bilan shug‘ullanish, ularni realizatsiya qilish, ularning holati va qo‘llanilishi (fizik o‘lchamlar birliklari etalonlarini, moddalar va materiallar tarkibi hamda xossalarining standart namunalarini, o‘lchov tizimlarini qo‘shgan holda);
o‘lchovlarning bajarilish uslubiyotlarining qo‘llanilishi;
belgilangan metrologiya normalari va qoidalariga rioya etilishi hamda akkreditatsiya qilingan metrologiya xizmatlari, markazlari, laboratoriyalari faoliyati ustidan amalga oshiriladi.
Zarur hollarda «O‘zstandart» qaroriga binoan metrologiya tekshiruvi va nazoratning boshqa turlari va shakllari ham belgilanishi mumkin.

O‘lchash vositalari turini tasdiqlash nima?

Davlat metrologiya nazoratining tarqatilish doirasida ishlatiladigan, import bo‘yicha ishlab chiqariladigan va olib kelinadigan o‘lchov vositalari davlat sinovlaridan (keyinchalik ularning turini tasdiqlash sharti bilan) yoki metrologik attestatsiyadan o‘tkazilishi kekrak. O‘lchov vositalarining davlat sinovlarini o‘tkazish, turini tasdiqlash va Davlat reyestriga kiritishni «O‘zstandart» agetligi amalga oshiradi. Tasdiqlangan o‘lchov vositalariga yoki ularning foydalanish hujjatlariga ishlab chiqaruvchi Davlat reyestri belgisini qo‘yishi shart.
Boshqa davlatlarning o‘lchov vositalarini sinash va metrologik attestatsiyalash natijalari tuzilgan shartnomalar hamda bitimlarga muvofiq e’tirof etiladi.
O‘lchash vositalarini qiyoslash va kalibrlash o‘rtasida qanday farq bor?
Davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati tarqatilish doirasida qo‘llanadigan o‘lchash vositalari majburiy qiyoslovdan o‘tkazilishi kerak. Davlat metrologiya tekshiruvi va nazorati tarqatilish doirasidan tashqarida qo‘llanadigan va majburiy qiyoslovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lmagan o‘lchash vositalari, ularni ishlab chiqarishda, sotishda, foydalanishda, ijaraga berishda, ta’mirlashda va O‘zbekiston Respublikasi xududiga olib kirishda kalibrlanishi mumkin.
Majburiy qiyoslovdan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan o‘lchash vositalari qaysi hujjatda aks ettirilgan?
Qiyoslovdan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan o‘lchash vositalari guruhining ro‘yxati «O‘zstandart»agentligi tomonidan tasdiqlanadi .Majburiy davlat qiyoslovidan o‘tkazilishi lozim bo‘lgan o‘lchash vositalarining qiyoslashlararo intervali ko‘rsatilgan Nomlar ro‘yxatini shartnoma asosida “O’zbekiston milliy metrologiya instituti” Davlat korxonasidan sotib olish mumkin.

O’zbekiston milliy metrologiya instituti” DK qanday tashkilot?

“O’zbekiston milliy metrologiya instituti” DK (O’zMMI) «O‘zstandart»agentligining tarkibiy xo‘jalik hisobidagi bo‘linmasi bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 03.10.2002dagi 342 – sonli «Standartlashtirish, metrologii hamda mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish tizimini takomillashtirish chora -tadbirlari to‘g‘risida”gi Qaroriga muvofiq tashkil qilingan.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2003 y 9 dekabrdagi PF-3358-sonli «Respublika davlat boshqaruv organlari tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi Farmoni hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004yil 5 avgustdagi 373-sonli «O‘zbekiston standartlashtirish, metrologii va sertifikatlashtirish agentligi tuzilmasini takomillashtirish va faoliyatini tashkil qilish to‘g‘risida”gi qarorining bajarilishi uchun Respublika Metrologiya xizmatlari ko‘rsatish markazi Metrologiya xizmatlari ko‘rsatish markaziga o‘zgartirildi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 28 apreldagi «O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi faoliyatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» PQ-2935-sonli qaroriga muvofiq mavjud «Milliy etalonlar markazi» davlat muassasasi, «Metrologiya xizmatlari ko‘rsatish markazi» davlat korxonasi va «Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti» davlat muassasasining metrologik bo‘linmalari negizida «O‘zbekiston milliy metrologiya instituti» davlat korxonasini («O‘zMMI» DK) tashkil etildi.

”O’zMMI” DKda qaysi o‘lchash vositalarini qiyoslash mumkin?

“O’zMMI” DK 17 o‘lchash turlari bo‘yicha o‘lchash vositalarini qiyoslash, metrologik attestatlashni ta’minlaydi. “O’zMMI” DK tarkibida quyidagi laboratoriyalar faoliyat yuritadi:
Massa o‘lchash laboratoriyasi;
zichlik va qovushqoqlikni, fizik-kimyoviy, optika va optika-fizikaviy kattaliklarni o‘lchash laboratoriyasi;
Vaqt va chastota o‘lchash laboratoriyasi;
Geometrik kattaliklarni o‘lchash laboratoriyasi;
Mexanik kattaliklarni o‘lchash laboratoriyasi;
Xarakat parametrlarini o‘lchash laboratoriyasi;
Suyuqlik sig‘imi (xajmi) o‘lchovlarini qiyoslash laboratoriyasi;
Elektr va magnit kattaliklarni o‘lchash laboratoriyasi;

”O’zMMI” DKga o‘lchash vositalarini qiyoslashga taqdim etish tartibi qanday?

“O’zMMI” DK har yili dekabr oyida matbuotda keyingi yil uchun o‘lchash vositalarini qiyoslash va kalibrlashga shartnomalar tuzish to‘g‘risida e’lon beradi. O‘lchash vositalari qiyoslashga “O’zMMI” DK raxbariyati nomiga yozilgan yozma murojaatlar yoki qiyoslash uchun oldindan tuzilgan yillik shartnomalar asosida qabul qilinadi. O‘lchash vositalari qiyoslashga taqdim etilayotgan O‘V tashqi ko‘rikdan o‘tkaziladigan va uning butliligi tekshiriladigan O‘lchash vositalarini qabul qilish byurosiga tpshiriladi. Shartnomalar rasmiylashtiriladi. Qiyoslash bo‘yicha ishlar 15% olindan to‘lov amalga oshirilgandan so‘ng boshlanadi Qiyoslov shartnomaga muvofiq to‘lov kunidan boshlab 15 kun davomida bajariladi. (murakkab asboblar qiyoslash davomiyligi o‘zgartirilishi mumkin).

Metrologiya sohasidagi ish va xizmatlar qanday to‘lanadi?

Yuridik va jismoniy shaxslarga o‘lchash vositalarini sinash, qiyoslash va kalibrlash, o‘lchashlarni bajarish uslubiyatlarini attestatlash, me’yoriy va texnik hujjatlar ekspertizadan o‘tkazish, texnik vakolatni hamda o‘rnatilgan metrologik me’yor va qoidalarga muvofiqlikka baholash, o‘lchashlarni bajarish sifatini baholash bo‘yicha metrologik ish va xizmatlar, shuningdek metrologik faoliyatning boshqa turlari uchun xaq manfaatdor shaxslar tomonidan tuzilayotgan shartnoma shartlariga muvofiq tasdiqlangan Preyskurant bo‘yicha to‘lanadi.